انجمن علمی کتابداری پزشکی کرمان

مقدمه: پيشينه جنبش دسترسي آزاد

با پيدايش شبكه جهاني اينترنت به تدريج منابع و پايگاههاي اطلاعاتي مختلفي پا به عرصه وجود گذاشته و از طريق اين شبكه در اختيار همگان قرار گرفتند. با توسعه اين منابع الكترونيكي در شبكه جهاني اينترنت، به تدريج جنبشي شكل گرفت كه با عنوان جنبش دسترسي آزاد معروف شد. البته قابل ذكر است كه پيشينه ايده دسترسي آزاد به متون علمي، به پيش از همگاني شدن اينترنت و رشد نشريه هاي الكترونيكي با دسترسي آزاد بر مي گردد. ( جمالي مهموئي و ديگران، 1385 ). اين جنبش داراي هدفي مقدس و قديمي است كه انسانها در طول تاريخ براي تحقق آن تلاش كرده اند و آن، دسترسي بدون قيد و شرط و بدون هيچ نوع محدوديت به مطالب و يافته هاي علمي براي هر انساني فارغ از نژاد، رنگ، مليت و فقر و غنا مي باشد. هدف از اين جنبش، گسترش علم و توسعه دسترسي به يافته هاي علمي براي عموم و نه افراد برگزيده و منتخب است و هيچ گاه عدم دسترسي به يافته هاي علمي را به دليل بضاعت مالي نامناسب و يا موانع قانوني و حقوقي مجاز نمي شمارد. از اين رو جنبش دسترسي آزاد يا اپن اكسس خواستار برداشته شدن هر گونه قيد و شرط مالي و قانوني موجود بر سر راه دسترسي به علم و آثار علمي ( به ويژه در زمينه مجلات و مقالات علمي ) است. البته اين نكته فراموش نشود كه طرفداران اين جنبش از همان آغاز دانشمندان، پژوهشگران، مدرسان دانشگاهها و حتي خود موسسات علمي و پژوهشي بودند زيرا منافع اين جنبش براي آنها كاملا ملموس و قابل درك مي باشد. به طور طبيعي برخي از ناشران تجاري كه تنها هدفشان از فعاليت در حوزه انتشارات علمي، كسب سود و افزودن بر سرمايه خويش از طريق فروش آثار و منابع علمي است با اين جنبش مخالفت كرده و به تعبيري عوامانه تر چندان دل خوشي از آن ندارند ( زره ساز، 1386 ).

بطور كلي جنبش دسترسي آزاد قابليتها و منافع زير را براي اعضاي جامعه علمي پديد آورده است :

• ايجاد امكان دسترسي به يافته هاي علمي براي همگان و در هر زمان و مكان بدون محدوديتهاي مالي و يا ساير محدوديتهاي موجود و تنها با اتصال به شبكه جهاني اينترنت

• تغيير تدريجي ديدگاه مال انديشي به علم انديشي در حوزه انتشارات علمي

• افزايش احتمال ديده شدن و استفاده شدن از منابع و يافته هاي علمي و در نتيجه افزايش ميزان تاثير افكار و عقايد

• افزايش گستره آگاهي ساير محققان و پژوهشگران از يافته هاي مربوط به تحقيقات و آثار پژوهشي مشابه

• افزايش سرعت و كيفيت ارتباطات علمي

• حركت به سمت و سوي تحقق خرد جمعي ( زره ساز؛ زاهدي، 1386 )

• صرفه جوئي در هزينه هاي مربوط به انتشار آثار علمي

• تسهيل فرآيند توليد، انتشار و اشاعه به موقع اطلاعات و كاهش فاصله زماني بين توليد تا انتشار يافته هاي علمي

• دسترس پذير كردن اطلاعات روزآمد در تمامي حوزه هاي علمي و پژوهشي

• افزايش دادن غناي مجموعه منابع اطلاعاتي موجود در كتابخانه ها ( نوروزي، 1385 )

نتيجه و برونداد عملي ايده ها و اهداف جنبش دسترسي آزاد را مي بايست در شكل گيري، راه اندازي و فعاليت پايگاهها و منابع اطلاعاتي داراي دسترسي آزاد مشاهده نمود. از سال 1990 و با توسعه شبكه جهاني اينترنت به تدريج منابع علمي به ويژه مقالات منتشر شده در مجله هاي علمي به قالب الكترونيكي تبديل شده و براي استفاده عموم در شبكه قرار داده شدند. افزايش سالانه هزينه خريد مجله هاي علمي سبب شد كه پژوهشگران قادر به دسترسي به نتايج پژوهش هاي علمي خود و همكاران نباشند. در واقع، تقاضا براي اطلاعات علمي روافزون افزايش يافته و بدين ترتيب ضرورت شكل گيري پايگاههاي اطلاعاتي و توليد و نشر منابع اطلاعاتي علمي دسترسي آزاد كاملا مشخص گرديد ( قانع، 1383 ).

پل گينسپارگ فيزيكدان آزمايشگاه فيزيك لوس آلاموس از پيشگاماني بود كه در سال 1991 با تاسيس يك آرشيو پيوسته از نسخه هاي پيش چاپ مقاله هاي فيزيك سعي در تحقق اهداف جنبش دسترسي آزاد به صورت عملي داشت و تلاشش در آن جهت بود تا دسترسي فيزيكدانان را به مقاله هاي يكديگر تسهيل كند ( schaffer, 2004 ) . به تدريج و با گذشت زمان، توجه به جنبش دسترسي آزاد بيشتر و بيشتر شد و علاوه بر دانشمندان و برخي ناشران و موسسه هاي حامي پژوهش، دولتها نيز وارد اين عرصه شدند. به عنوان نمونه، كميته علم و فناوري مجلس عوام انگلستان در سال 2002 اقدام به تفحص و تحقيق راجع به وضعيت نشر مجله ها و مطالب علمي و پديده دسترسي آزاد كرد ( House of Commons, 2004 ) در همان سال 2002 اتفاق و رخداد مهم ديگري نيز رخ داد كه نقطه عطفي در حوزه جنبش دسترسي آزاد به منابع علمي به شمار مي آيد و آن گرد هم آمدن گروههاي مهم پيشرو در اين جنبش به دعوت موسسه جامعه باز در بوداپست مجارستان بود كه با هدف يافتن راهها و نحوه ارتباط و همكاري بين موسسات فعال در اين زمينه برپا گرديد. از نتايج اين اجلاس مي توان به ايجاد موسسه دسترسي آزاد بوداپست اشاره كرد. يكي ديگر از اهداف اين نشست، تسريع فعاليت بين المللي به منظور دسترس پذير كردن مقاله هاي پژوهشي در تمام حوزه هاي علوم بود. اين جنبش پس از بوداپست ( 2002 )، در شهرهاي بتسداي آمريكا ( در ژوئن 2003 )، برلين آلمان ( اكتبر 2004 )، سالوادور برزيل ( سپتامبر 2005 ) به منظور تبادل نظر و پيشبرد اهداف دسترسي آزاد گردهمائي هاي مهمي را برگزار كرده است. در هر گردهمائي بيانيه و قطعنامه هائي صادر شده كه رشد جنبش و پيگيري اهداف آن را مي توان در آنها مشاهده نمود ( سيامك، 1386 ).

جنبش دسترسي آزاد در حوزه علوم پزشكي

حوزه علوم پزشكي از حوزه هاي علمي پرطرفدار و مورد توجه محققان و انديشمندان است كه داري تاريخچه و سابقه طولاني در حوزه نشر منابع اطلاعاتي و مقالات علمي است. با پيدايش شبكه جهاني اينترنت و شكل گيري جنبش دسترسي آزاد، اين حوزه از علوم نيز تحت تاثير اين روند قرار گرفته و امروزه شاهد منابع اطلاعاتي بسياري غني الكترونيكي با دسترسي آزاد مي باشيم. با وجود آنكه برخي از محققان معتقدند كه در برخي از حوزه هاي موضوعي مانند علوم پزشكي تعداد منابع دسترسي آزاد ( از جمله آرشيوها و مجلات ) به نسبت ساير حوزه هاي علوم كمتر است. ( نوروزي، 1385 ) با اين حال در بسياري از كشورها، دولتها و موسسات دولتي با توجه به ماهيت اطلاعات پزشكي و بهداشتي كه براي سلامت و حيات انسانها ضروريند از طريق هزينه بخشي از ماليات پرداخت شده توسط مردم و ساير درآمدهاي عمومي اقدام به انتشار يافته هاي مرتبط در اين حوزه به صورت رايگان و در سطح گسترده مي كنند. به عنوان مثال، موسسه ملي بهداشت آمريكا كه يك نهاد عمومي وابسته به دولت است تامين كننده مالي بخش بزرگي از پژوهشهاي پزشكي اين كشور است ( Falk, 2004 ) .

سابقه تاسيس و راه اندازي پايگاههاي اطلاعاتي بزرگ پزشكي و تاثير جنبش دسترسي آزاد بر اين پايگاهها و پيدايش پايگاههاي جديد مي تواند جالب توجه بنظر آيد . در سال 1966 يكي از معروفترين و بزرگترين پايگاههاي اطلاعاتي پزشكي يعني مدلاين توسط كتابخانه ملي پزشكي پا به عرصه وجود گذاشت . اين پايگاه سرانجام در سال 1997 تحت تاثير جنبش دسترسي آزاد، دسترسي به مقالات خويش را براي عموم رايگان و آزاد اعلام نمود. در همين سال يعني در 26 ژوئن 1997 مركز اطلاعات بيوتكنولوژي اقدام به تاسيس پايگاه اطلاعاتي پاب مد از ديگر پايگاههاي اطلاعاتي معروف حوزه پزشكي نمود كه دسترسي به تمام مقالات آن رايگان مي باشد. در سال 2000 پايگاه پاب مد سنترال به منظور تكميل پايگاه پاب مد ايجاد و راه انداري گرديد . همچنين در سال 1999 بيومد سنترال طرح خودش را براي راه اندازي پايگاهي از مقالات دسترسي آزاد ارائه نمود و در سال 2000 موفق شد كه نخستين مقاله داراي دسترسي آزاد خود را به صورت عملي از طريق پايگاهش منتشر نمايد. همچنين در سال 2002 طرحهاي درآمدزائي خود به منظور تحت پوشش قرار دادن هزينه هاي مربوط به انتشار مقالات به صورت رايگان را اجرا نمود. جمعي از دست اندركاران كتابخانه عمومي علوم نيز دراكتبر سال 2000 نامه سرگشاده اي را نگاشتند كه در آن تمام دانشمندان و پژوهشگران حوزه علوم پزشكي ترغيب شده بودند تا در راستاي اهداف مقدس جنبش دسترسي آزاد، مقالات خود را از طريق آرشيوهاي تخصصي رايگان مانند PubMed Centeral و يا پايگاه US National Library منتشر نمايند. اين نامه را قريب به سي و چهار هزار دانشمند از 180 كشور جهان امضاء نمودند. همچنين مي توان به بيانيه انجمن كتابداري پزشكي در 17 اكتبر سال 2002 اشاره كرد كه اين بيانيه نيز راجع به جنبش دسترسي آزاد و ترغيب به روي آوردن به آن منتشر گرديد ( suber, 2007 ).

در اين مدت پايگاههاي تخصصي و مجلات الكترونيكي بسيار زيادي در حوزه علوم پزشكي به صورت دسترسي آزاد و تحت تاثير جنبش دسترسي آزاد شكل گرفته و فعاليت مي كنند كه در زير به برخي از مهمترين آنها اشاره شده و معرفي مختصري از ويژگيها و قابليتهايشان ارائه مي شود :

• پايگاه اطلاعاتي Medline Plus

آدرس : http://medlineplus.gov

اين پايگاه يكي از بزرگترين پايگاههاي داراي دسترسي آزاد حوزه علوم پزشكي است. تلاش دست اندركاران پايگاه بر اين است كه به پرسشهاي پزشكي و بهداشتي كاربران خود از طريق انتشار جديدترين يافته هاي علمي پاسخ بدهند. داده هاي علمي اين پايگاه توسط اطلاعات مستند كتابخانه ملي پزشكي و سازمان ملي بهداشت و ديگر موسسات دولتي و سازماني حوزه علوم پزشكي پشتيباني مي شود. اين پايگاه امكان دسترسي كاربران را به مجموعه اي غني از مجلات حوزه پزشكي فراهم مي سازد و علاوه بر آن اطلاعات دايره المعارفي گسترده اي را به صورت مصور به همراه برنامه هاي آموزشي تعاملي براي آموزش بيماران ارائه مي نمايد. در اين پايگاه منابع اطلاعاتي راجع به بيش از 740 بيماري وجود دارد. همچنين سياهه اي از مشخصات بيمارستانها و پزشكان، فرهنگ لغت پيوسته پزشكي، اطلاعات پزشكي و بهداشتي در كشور اسپانيا، اطلاعات تخصصي راجع به داروهاي مجاز و غيرمجاز، اطلاعات پزشكي و بهداشتي در رسانه ها و برقراري پيوند به هزاران دوره آموزشي پزشكي از ديگر امكانات و گزينه هاي موجود در سايت اين پايگاه معروف پزشكي داراي دسترسي آزاد است .

• پايگاه اطلاعاتيcenteral Pubmed

آدرس : http://www.pubmedcenteral.nih.gov

• پايگاه اطلاعاتيcenteral biomed

آدرس : http://biomedcenteral.com

• پايگاه اطلاعاتيPLOS ( Public Library of Science )

آدرس : http://www.plos.org

• مجله الكترونيكي Open Medicine

آدرس : http://www.openmedicine.ca

فرصتها

پيش از پرداختن به فرصتهايي كه جنبش دسترسي آزاد در حوزه علوم پزشكي پديد آورده است لازم به ذكر است كه اطلاعات پزشكي به طور كلي در دو قالب مطرح مي شوند :

1. اطلاعات پزشكي موجود در پرونده هاي پزشكي، بيماران و..

2. اطلاعات پزشكي علمي در كتابخانه ها ( منابع اطلاعاتي )

در اين مقاله بيشتر مورد دوم مدنظر است زيرا در رابطه با مورد اول، حتي با وجود پيشرفتهاي بسيار در زمينه ي دسترسي به اطلاعات گوناگون، اين اطلاعات همچنان جزء اطلاعات غير قابل انتقال به غير و در واقع جزء اسرار ميان بيمار و پزشك است. هيچ محققي حق ندارد و نمي تواند بدون قيد و بند به اين اطلاعات دسترسي داشته باشد. بنابراين سياست ايجاد دسترسي آزاد راجع به اين اطلاعات مطرح و مدنظر نيست .

حال به برخي از فرصتهايي كه جنبش دسترسي آزاد در حوزه علوم پزشكي پديد آورده است اشاره اي مي كنيم:

• ايجاد زمينه انتشار گسترده مطالب علمي پزشكي

توسعه شبكه جهاني اينترنت و پيدايش و گسترش مجلات الكترونيكي و پايگاههاي اطلاعاتي و آرشيوهاي رقومي داراي دسترسي آزاد در حوزه علوم پزشكي سبب شده است تا دانشمندان اين حوزه و پزشكان زمينه گسترده تر و وسيعتري را براي انتشار آثار علمي خود داشته باشند. بدين ترتيب روز به روز شاهد افزايش انتشارات علمي به ويژه مقالات پژوهشي منتشر شده پزشكي هستيم و اين فرصتي است تا دانشمندان و پزشكان جوان محمل هاي مناسبي را براي انتشار آزادانه يافته هاي خويش بيابند.

• افزايش سرمايه گذاريهاي دولتي و خصوصي به منظور ايجاد پايگاههاي اطلاعاتي و مجلات علمي متعدد داراي دسترسي آزاد در حوزه پزشكي

از آنجا كه اطلاعات پزشكي و بهداشتي با سلامت عموم انسانها و جوامع بشري در ارتباط است دولتها و نهادهاي عمومي و خصوصي بدان توجه خاصي داشته و در اين راستا سرمايه گذاريها و كمكهايي را از محل مالياتهاي پرداختي مردم و يا درآمدهاي خود انجام مي دهند. حتي در اين زمينه قوانين دولتي نيز به تصويب رسيده است . به طور مثال موسسه ملي بهداشت آمريكا كه يك نهاد عمومي وابسته به دولت است تامين كننده مالي بخش بزرگي از پژوهشهاي پزشكي اين كشور است. به طور كلي دولت آمريكا تامين كننده مالي حدود 56 درصد از فعاليتهاي پژوهشي اين كشور است ( Falk, 2004 )

• ايجاد زمينه دسترسي و استفاده از يافته هاي جديد پزشكي در سر تا سر جهان با حذف محدوديتهاي دسترسي

انتشار رايگان و غيرمحدود مقالات پزشكي از طريق شبكه جهاني اينترنت كه معمولا حاوي جديدترين يافته هاي علمي مي باشند سبب شده كه تمام متخصصان اين حوزه از علوم در هر كجا از دنيا اعم از كشورهاي غني و فقير، پيشرفته و غيرپيشرفته به يافته هاي جديد علمي دست يافته و در تحقيقات خود از آن استفاده نمايند و گام سريعتر و باكيفيت تري را در پيشبرد علم پزشكي و علوم وابسته به آن بردارند.

• ايجاد زمينه به منظور تعامل بيشتر ميان دانشمندان و متخصصان حوزه پزشكي در سرتا سر جهان

پايگاههاي اطلاعاتي و مجلات الكترونيكي دسترسي آزاد با انتشار متن كامل مقالات و تحقيقات علمي و ايجاد زمينه ارائه نظرات و تعامل خوانندگان با نويسندگان مقالات، كمك بزرگي را در جهت انجام تحقيقات موثرتر و با كيفيت تر بعدي فراهم مي كنند. بدين ترتيب محققان از كارهاي مشابه ساير محققان حوزه تخصصي خود آگاه شده و مي توانند فارغ از مكان جغرافيايي و در محيط مجازي با آنها شبكه پژوهشي نيرومندي را تشكيل داده و راجع به حل مشكلات پزشكي به راه حل هاي جمعي دست يابند.

• افزايش كيفيت تحقيقات علمي پزشكي و افزايش سرعت در يافتن درمان بيماريهاي صعب العلاج

با توجه به اينكه علوم پزشكي با جان و سلامتي انسانها سر و كار دارد از اين رو تحقيقات و پژوهشهاي آن به ويژه آنهايي كه راجع به بيماريهاي صعب العلاج هستند از اهميت بالايي برخوردار مي باشند و فوريت و سرعت به ثمر نشستن آنها كاملا احساس مي شود. دسترسي آزاد به يافته هاي پژوهشي در اين زمينه امكان تعامل ميان محققان و انجام تحقيقات تكميلي را فراهم ساخته و جلوي دوباره كاريها را مي گيرد و زمينه را براي يافتن راههاي درمان موثرتر و مطمئن تر فراهم مي كند.

چالشهاي پيش رو

به برخي از چالشهاي پيش رو جنبش دسترسي آزاد در حوزه علوم پزشكي نيز اشاره مي كنيم :

• كمبود بودجه هاي پژوهشي و عدم حمايت دولتهاي كشورهاي توسعه نيافته از سرمايه گذاري در اين حوزه

متاسفانه به دليل ضعف ساختار اقتصادي كشورهاي در حال توسعه ، دولتها و نهادهاي وابسته به آن بودجه هاي كافي را جهت سرمايه گذاري و ايجاد پايگاههاي اطلاعاتي داراي دسترسي آزاد در اختيار قرار نمي دهند و اين يكي از چالشهاي مهم بر سر راه توسعه اينگونه منابع در كشورهاي در حال توسعه است. خوشبختانه در ايران دانشگاه علوم پزشكي تهران به عنوان يكي از پيشگامان و حاميان نشر دسترسي آزاد از سال 2004 امكان دسترسي آزاد به تمام مجله هاي علمي منتشر شده توسط اين دانشگاه را فراهم نموده است ( براي اطلاع بيشتر نگاه كنيد به : http://diglib.tums.ac.ir ) ( نوروزي، 1385 )

• رقابت ناشران و دست اندركاران سودجو و منفعت طلب با ناشران منابع دسترسي آزاد پزشكي

ايجاد پايگاههاي اطلاعاتي و ارائه منابع اطلاعاتي علمي از طريق شبكه جهاني اينترنت يكي از حوزه هاي فوق العاده درآمدزا براي ناشران و كارگزاران تجاري مي باشد كه طبيعتا تمايل ندارند كه به راحتي مزيتهاي آن را از دست بدهند از اين رو تلاش بر آن دارند تا مانع رشد كمي و كيفي منابع دسترسي آزاد شده و حق مولف مقاله ها و يافته هاي علمي باكيفيت را براي خود خريداري مي نمايند. بدون شك توان رقابتي موسسات حامي پايگاههاي اطلاعاتي دسترسي آزاد در مقايسه با اين ناشران تجاري محدودتر و كمتر است كه اين خود از چالشهاي موجود در اين زمينه به شمار مي آيد.

• افزايش داده ها و مطالب علمي پزشكي و دشواري انتخاب از ميان آنه

در كنار تمام مزيتها و محاسن مربوط به افزايش كمي مقالات و منابع علمي تمام متن پزشكي در شبكه جهاني اينترنت، با اين حال تصميم گيري براي انتخاب داده ها و اطلاعات صحيح، قابل اعتماد، با كيفيت و تاييد شده دشوار شده و بعضا نياز به صرف وقت زيادي در اين زمينه وجود دارد.

• محدوديت راههاي درآمدزائي براي پايگاههاي اطلاعاتي دسترسي آزاد پزشكي

پايگاههاي دسترسي آزاد به دليل عدم دريافت هزينه از خوانندگان و كاربران خود متكي به بودجه هاي دولتي، عمومي، كمكهاي بخش خصوص و درآمدزائي خويش هستند. براي درآمدزائي راههاي زيادي وجود ندارد. براي نمونه ارائه تبليغات از طريق وب سايت پايگاه يكي از راههاي درآمد زائي است كه توصيه مي شود به دليل ساختار علمي و پژوهشي پايگاه از نمايش زياد تبليغات تا حدالمكان خوداري شود. راههاي ديگري هم براي درآمدزائي وجود دارد براي مثال پايگاه اطلاعاتي بيومد سنترال (Biomed Centeral ) در ابتكاري با مراكز پژوهشي مختلف قرارداد بسته و از آنها پول اشتراك مي گيرد. در عوض كارشناسان آن مركز قادر مي شوند كه مقالات پژوهشي خود را به صورت رايگان از طريق اين پايگاه منتشر نمايند ( willinsky, 2003 ). بطور كلي، توسعه راههاي درآمدزائي پايگاههاي اطلاعاتي دسترسي آزاد از نقاط چالشي موجود به شمار مي آيد.

• عدم رعايت استانداردهاي مربوط به نشر مجلات و داوري مقالات علمي

به دليل عدم نظارت كيفي بر روند تهيه برخي از نشريات دسترسي آزاد و شتاب در انتشار آنها، متاسفانه شاهد رعايت نشدن استانداردهاي مربوط به نشر مجلات و مقالات علمي هستيم ( Ncayiyana, 2005 ). فرآيند داوري مقالات اين نوع پايگاهها خوشبختانه در حال حاضر وضعيت بهتري نسبت به گذشته يافته است بطوريكه كه در پايگاههاي اطلاعاتي معروف پزشكي مانند Biomed Centeral و يا PLOS شاهد انجام داوريهاي سختگيرانه و كاملا علمي و حرفه اي هستيم بدانگونه كه براي نمونه تنها 22 درصد از مقالات ارسال شده براي نشريه PLOS Biology از مجموعه نشريات پايگاه PLOS امكان پذيرش در داوري و انتشار مي يابند كه اين نشان دهنده روند كيفي مناسب در داوري اين نوع منابع مي باشد ( Guterman, 2004 ). همچنين پايگاه PLOS با پرداخت حق الزحمه هاي خوب به دست اندركاران نشريات و نويسندگان مقالات سبب شده كه آنها نيز بيش از پيش ترغيب شده و نظارت بيشتري را جهت كنترل استانداردهاي تهيه مقالات علمي انجام دهند ( Hardy & Oppenheim, 2005 ) .

• ناديده گرفتن معيارهاي علمي و تشويقي در ارزشيابي منابع دسترسي آزاد حوزه پزشكي

متاسفانه به دليل ذهنيت غلط راجع به عدم داوري مجلات و منابع اطلاعاتي دسترسي آزاد پزشكي غالبا جايگاه نازلي براي آنها در فرآيند ارزشيابيهاي علمي و پژوهشي در نظر گرفته مي شود و سياستهاي تشويقي مشخصي براي آنها تعيين نمي شود. خوشبختانه در كشورمان ايران، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي ايران گام مثبتي را در اين زمينه برداشته و در "راهنماي استفاده از فرم ارزشيابي سالانه نشريات علمي پژوهشي علوم پزشكي كشور" اظهار مي¬دارد كه " امكان دسترسي رايگان به متن كامل مقاله از طريق وب 10 امتياز را دارا مي¬باشد." همچنين بيان شده است كه "داشتن صفحه¬خانگي در اينترنت مجموعاً 20 امتياز دارد كه 5 امتياز فقط با وجود داشتن صفحه¬خانگي به نشريه تعلق مي¬گيرد و 15 امتياز در صورت دسترسي از طريق گوگل به آن تعلق دارد". بر اساس راهنماي پيش¬گفته، اگر نشريه¬اي تمامي شاخص¬هاي مربوط به نسخه الكترونيكي را رعايت نمايد مي¬تواند تا سقف 180 امتياز براي دريافت رتبه علمي- پژوهشي كسب نمايد ( نوروزي، 1385 ). با اين حال، همانگونه كه ملاحظه مي كنيد اين امتيازها به نشريه هاي چاپي پزشكي تعلق گرفته و پيش بيني خاصي براي نشريه ها و پايگاههاي صرفا الكترونيكي داراي دسترسي آزاد حوزه علوم پزشكي نشده است.

چشم انداز

با توجه به رشد جنبش دسترسي آزاد در سالهاي اخير و تبيين اهداف علم دوستانه آن در جوامع علمي بنظر مي آيد كه استقبال از ايجاد و گسترش منابع داراي دسترسي آزاد در حوزه هاي علمي مختلف از جمله علوم پزشكي روز به روز افزايش يافته و در آينده شاهد توسعه كمي و مهم تر از آن كيفي اين منابع باشيم. ميزان شناخت و درك اهداف و مزاياي جنبش دسترسي آزاد در دولتها، نهادهاي عمومي و تخصصي پزشكي و ميان قشر متخصص و دانشمند اين حوزه از علوم روز به روز افزايش يافته و شاهد افزايش روزافزون آگاهيها و دانش تخصصي متخصصان علاقمند و پژوهشگر اين حوزه و سرمايه گذاري بيشتر در رابطه با ايجاد و گسترش اين نوع از منابع تخصصي خواهيم بود. همچنين در آينده بيش از گذشته استانداردهاي مختلفي در رابطه با اين منابع ايجاد و توسعه خواهد يافت. توسعه منابع پزشكي داراي دسترسي آزاد همچنين سبب تحريك و تشويق پژوهشگران و پزشكان با استعداد و جوان نسبت به انتشار آثار خود در محملي به نام شبكه اينترنت مي شود كه عموم مخاطبانش از سر تا سر جهان مي باشند. در نتيجه، ميزان تاثيرگذاري يافته هاي جديد با سرعت بسيار بيشتري در روند تحقيقات كلي اين حوزه از علوم افزايش يافته و امكان يافتن سريعتر راه حل درمان بسياري از بيماريهاي صعب العلاج با تعامل محققان و پژوهشگران بيشتري از سر تا سر جهان امكان پذير خواهد شد . بدين ترتيب فاصله كشورهاي غني و كشورهاي فقير در زمينه دسترسي به راههاي درمان بيماريها و نارسائيهاي بهداشتي كاهش يافته و شاهد افزايش سطح بهداشت و سلامت و طول عمر در سر تا سر جهان خواهيم بود ....

منابع و مآخذ

- جمالي مهموئي، حميدرضا ؛ وكيلي مفرد، حسين ؛ اسدي، سعيد ( 1385 ) . (( مجله هاي علمي دسترسي آزاد و الگوهاي مالي نشر آنها )) . كتابداري و اطلاع رساني، جلد نهم، شماره دوم، ص 11-34

- زره ساز، محمد ( 1386 ) .(( جنبش دسترسي آزاد يا اپن اكسس : آرماني قديمي در قالب محملي نوين )). دانشورز، شماره 49 ، ص 18

- زره ساز، محمد؛ زاهدي، مهدي ( 1385 ) . تاثير و نقش دسترسي آزاد به مجلات و مقالات علمي در مباحث جامعه شناسي علم . ارائه شده در : اولين همايش كتابداري و اطلاع رساني شهيد بهشتي، تهران، آذرماه 1385 .

- سيامك، مرضيه ( 1386 ) . (( مجلات دسترسي آزاد : مسائل، مباحث و نگرانيهاي مطرح درباره آنها )) . كتابداري و اطلاع رساني، جلد دهم، شماره دوم، ص 277- 308

- قانع، محمدرضا (1383). (( آرشيو مدارك الكترونيكي: شيوه¬اي نوين در ارتباطات علمي )) . اطلاع¬شناسي، سال دوم، شماره دوم (زمستان): ص. 76- 100 .

- نوروزي، عليرضا (۱۳۸۵). (( مجله‌هاي دسترسي آزاد و نقش آنها در گسترش دانش و پيشرفت علمي ايران )) . رهيافت، شماره ۳۸، ص ۱۵-۲۱ .

- Falk, H ( 2004 ) . “Open access agains momentum” . The Electronic Library, 22 (6), pp. 527-530.

- Guterman, L (2004). “ The Promise and Peril of Open access” . The Chronicle of Higher Education, 50(21), A10.

- Hardy, Rachel ; Oppenheim, Charles ( 2005 ) . “ Open Access Citation Information” . Final Report – Extended Version, JISC Scholarly Communication Group. available at : www.jisc.ac.uk/uploaded_documents/iv)%20OA%20Citation%20Information%20FINAL%20Extended%20Report.DOC

- House of Commons ( 2004 ) .” Scientific Publications: Free for all ? ” . British Government, House of Commons, Science and Technology Committee, Tenth Report of Session 2003 – 4, Available at: http://www.publications.parliment.uk/pa/cm200304/cmselect/cmsctech/399/399.pdf

- Ncayiyana, Dan J ( 2005 ) . “ Open Access : Barriers and Opportunities for Lower – Income Countries “ . International Seminar in Open Access for Developing Countries, Salvador, Bahia .

- Schaffer, A ( 2004 ) ." Open Access, Should scientific articles be available online and free to the public ? " . Slate, available : http://slate.msn.com/id/2111023

- Suber, Perter ( 2007 ) . “ Timeline of Open Access Movement “ . available at: http://www.earlham.edu/~peters/fos/timeline.htm

- Willinsky, J (2003) . “ Scholarly Associations and the Economic Viability of Open Access Publishing ” . Journal of Digital Information, 4(2), 9 April http://jodi.tamu.edu/Articles/v04/i02/Willinsky